1. De digitale economie: naast soeverein ook weerbaar en concurrerend  

In de brief aan de Informateur gaf CIOPN aan dat digitalisering grote kansen biedt, maar dat Nederland economische en strategische zeggenschap verliest als we geen grip hebben op digitale infrastructuur en data. Daarom moeten Nederland en Europa hun digitale soevereiniteit versterken door minder afhankelijk te worden van buiten-Europese technologie en te investeren in concurrerende Europese alternatieven. We vroegen het kabinet om te kiezen voor Europese cloud- en softwareoplossingen, open standaarden om lock-in te voorkomen, en het vergroten van digitale weerbaarheid via cybersecuritymaatregelen en oefeningen. Daarnaast pleitten wij voor harmonisatie van wetgeving en handhaving, versnelling van EU-regels zoals NIS2. 

In het coalitieakkoord wordt met sterk vergelijkbare argumentatie de ambitie neergezet om Nederland tot koploper in de digitale wereld te ontwikkelen. De coalitie stelt dat Nederland de afhankelijkheid van buitenlandse cloud- en technologieleveranciers actief moet verminderen en dat Europese alternatieven versterkt moeten worden.  

Concreet wordt o.a. gesteld dat ”Digitale inkoop en aanbestedingen worden gestandaardiseerd en gecentraliseerd, gestuurd op security-by-design, zero-trust, soevereiniteit, open source en ketenveiligheid. De overheid benut haar marktmacht om veilige standaarden af te dwingen en stelt rijksbrede minimumeisen op voor security.” Het akkoord introduceert sterke maatregelen voor open standaarden, open source en interoperabiliteit, precies zoals CIOPN dat bepleitte.  

Op het gebied van cybersecurity is de overeenstemming tussen beide documenten bijna volledig. Het akkoord spreekt over versnelling van NIS2, centrale coördinatie, scherper toezicht, meer gegevensdeling en het actief oefenen van cybercrises tussen overheid en bedrijven.  

Daarnaast zijn meer algemene beleidsinstrumenten aangekondigd die in de digitale omgeving relevant kunnen zijn. Zo krijgt ACM meer mogelijkheden voor het verbeteren van de marktwerking. Bijvoorbeeld de New Competition Tool waarom CIOPN had gevraagd. Hiermee kan zij op termijn ingrijpen in markten waarin structurele concurrentieproblemen zich voordoen, zonder dat een overtreding van het mededingingsrecht hoeft worden vastgesteld. Daarnaast krijgt ACM de zgn. ‘call in’ bevoegdheid, waardoor ze ook overnames die onder de huidige drempel vallen kunnen toetsen, bv. op strategische risico’s, en eventueel voorwaarden kunnen opleggen of de overname kunnen verbieden. Ook hierop heeft CIOPN, ook samen met onze zusterverenigingen, al geregeld aangedrongen. 

2. Onderneem actie op kunstmatige intelligentie (AI) en innovatie  

In onze brief aan de Informateur riepen we het nieuwe kabinet op om Nederland goed voor te bereiden op de impact van AI. Hieronder vroegen we concreet om het opnemen van digitale geletterdheid en AI in het onderwijs, het ontwikkelen van beleid om internationaal talent naar Nederland (en Europa) te halen en duurzame digitalisering te stimuleren. 

In het coalitie-akkoord krijgt AI nationale prioriteit. Het kabinet investeert in rekenkracht, AI-infrastructuur, sleuteltechnologieën en regionale innovatie-ecosystemen. Ook wordt geïnvesteerd in digitale en AI-deskundigheid bij de overheid. Ook digitale geletterdheid in het onderwijs wordt als doelstelling opgenomen, concreet: “We scholen jonge mensen van kind tot student in cybersecurity- en digitale vaardigheden en versterken publiek-private scholingstrajecten.” Dat sluit dus ook sterk aan bij de oproep van CIOPN.  

En waar het vorige kabinet alle instroom naar Nederland wilde tegengaan, gaat de nieuw coalitie daar zorgvuldiger mee om. Er komt pilot van 3 jaar om geschoolde arbeidskrachten onder (strenge) voorwaarden voor afgebakende sectoren naar Nederland te halen. Het blijft ook mogelijk om internationaal talent aan te trekken rond onderwijs en onderzoek. Dat is goed nieuws, zeker in combinatie met het onlangs aangekondigde Europese visum-beleid dat erop is gericht om talent aan te trekken dat kan helpen bij innovatie. 

In het strategische innovatiebeleid wordt vooral ingezet op vier essentiële domeinen: digitalisering en AI, veiligheid en weerbaarheid, energie- en klimaattechnologie en life sciences en biotechnologie. Voor de financiering van innovatie wordt een Nationale Investeringsinstelling (NII) opgericht van 3 tot 5 miljard. De NII richt zich op projecten met een positieve business case waarvan financiering op de markt niet tot stand komt, bijvoorbeeld door hogere risico's of een gebrek aan beschikbaar durfkapitaal. Dit doet zich bijvoorbeeld voor bij grotere financieringsrondes van start- en scale-ups. 

Verduurzaming is één van de doelstellingen in het coalitieakkoord, vooral in algemene zin op macro-economisch niveau. Specifiek op duurzaamheid in relatie tot digitalisering zijn er weinig concrete aanknopingspunten, wel wordt verduurzaming deels gezien als middel om afhankelijkheid te verminderen, zoals ook in onze brief was aangegeven. 

3. Benoem een minister van Digitale Zaken  

Op dit punt wijkt de nieuwe coalitie het meest af van de oproep van CIOPN. Wij pleitten voor een Minister van Digitale Zaken met een wettelijk verankerd mandaat, begroting en bevoegdheden vergelijkbaar met die van de minister van Financiën. We riepen op tot coördinatie van strategie en beleid en tot samenwerking zowel binnen de overheid als met het bedrijfsleven. 

In het coalitieakkoord wordt niet gesproken over een Minister van Digitale Zaken. Wel wordt een vernieuwing van de Rijksdienst aangekondigd onder leiding van de minister van BZK. Dit moet onder meer gaan leiden tot het uniformeren van zaken als ICT en inkoop.  

Ook wordt een Nederlandse Digitale Dienst opgericht. Het akkoord zegt hierover: “Deze dienst ondersteunt de digitalisering Rijksbreed, stelt kwaliteitsstandaarden op en borgt goede ontwerpkeuzes. We verminderen afhankelijkheid van externe IT-leveranciers door meer IT-talent in dienst van het Rijk te nemen. We maken verantwoorde inzet van data en AI binnen de overheid mogelijk.” Hiermee lijkt de technische regie te worden versterkt, maar blijft het risico bestaan dat de politieke regie versnipperd blijft. De nadere uitwerking van de plannen zal hier meer inzicht in moeten geven.  

Een van de thema’s die in de brief van CIOPN aan de Informateur niet concreet aan de orde kwam, maar door veel CIO’s wel vaak wordt genoemd als wenselijk, is die van deregulering. Het coalitieakkoord gaat hier vrij uitgebreid op in, vooral als mogelijkheid om de overheid slagvaardiger te maken. Expliciet benoemt de nieuwe coalitie te gaan “werken aan herziening en vereenvoudiging van de AVG in Europees verband en in de toepassing van de huidige AVG in Nederland.” 

De conclusie? Dit coalitieakkoord is zonder twijfel het meest digitale tot nu toe. Veel van de randvoorwaarden die we als CIOPN al geruime tijd onder de aandacht van de politiek brengen, zijn erin opgenomen: verbetering van marktwerking, cybersecurity, AI-infrastructuur, innovatiekracht en open standaarden. De coalitie heeft met dit akkoord dus een goede richting bepaald. Hopelijk gaat zij voldoende steun vinden om deze plannen ook te realiseren. Vanuit CIOPN zullen we bijdragen waar dat kan, en daarin natuurlijk onze leden zoveel mogelijk betrekken en meenemen.