Recap Digital SME Summit | Europa heeft geen gebrek aan plannen, maar aan markt
De Digital SME Summit brengt Europese digitale mkb-bedrijven samen met beleidsmakers, onderzoekers en andere betrokkenen bij de Europese technologiemarkt. Tijdens de bijeenkomst van 16 november in Brussel stond de vraag centraal hoe Europese aanbieders toegang krijgen tot klanten, kapitaal en schaal. Daarmee kreeg het debat over digitale soevereiniteit een praktische invulling: wie koopt Europese technologie, hoe komen alternatieven daadwerkelijk op de markt en welke rol spelen overheid, regulering en grote afnemers daarbij? Arnoud van Gemeren was aanwezig namens CIO Platform Nederland en schreef een verslag.
De rode draad was opvallend consistent. Europa beschikt over onderzoekers, start-ups, gespecialiseerde softwarebedrijven en publieke middelen. Wat ontbreekt, is een markt waarin die bedrijven kunnen doorgroeien. Versnipperde regels, zwakke inkoopmacht, beperkte schaalfinanciering en gevestigde voorkeuren voor grote niet-Europese leveranciers houden elkaar in stand. De boodschap aan beleidsmakers en afnemers was daarom nuchter: minder praten over het aanbod, meer werk maken van vraag, toegang en schaal.
De DMA opent digitale markten
Alberto Bacchiega, directeur Digital Platforms bij de Europese Commissie, opende met de Digital Markets Act. De DMA is geen klassieke mededingingszaak achteraf, maar legt vooraf regels op aan de grootste digitale platforms. Zeven gatekeepers en 23 kernplatformdiensten vallen momenteel onder het regime. Daarmee moet ruimte ontstaan voor concurrenten die nu nauwelijks langs de poorten van dominante ecosystemen komen.
Hij onderscheidde drie interventieniveaus. De Commissie begint met regulatoire dialoog over de praktische uitvoering. Levert die geen werkbare uitkomst op, dan kan zij precies voorschrijven hoe een verplichting moet worden toegepast. De zwaarste stap is een onderzoek naar niet-naleving, met boetes als mogelijke uitkomst. In zijn woorden is de ambitie helder: “Digitale markten openen en de verankering van dominante platformen terugdringen, en waar mogelijk omkeren.”
De voorbeelden maakten duidelijk waar de DMA concreet kan ingrijpen. Android moet alternatieve AI-assistenten toegang geven op voorwaarden die vergelijkbaar zijn met die voor Gemini. Google moet zoekgegevens delen met alternatieve zoekmachines, zodat zij hun algoritmen kunnen verbeteren. Interoperabiliteit rond WhatsApp en Messenger heeft al nieuwe diensten van Europese mkb-bedrijven mogelijk gemaakt. Ook moeten zakelijke gebruikers, met toestemming van hun klanten, toegang kunnen krijgen tot data die door hun activiteiten op een platform ontstaan.
Tegelijk temperde Alberto Bacchiega de verwachtingen. De wet is pas sinds maart 2024 van toepassing. Elke specificatie- en handhavingsbeslissing wordt juridisch aangevochten door ondernemingen met veel grotere middelen dan de Commissie. Effectieve handhaving vereist daarom keuzes, bewijs en signalen uit de markt. Juist daar wringt het: kleinere bedrijven zijn voor omzet en bereik vaak afhankelijk van de platformen waarover zij zouden moeten klagen.
Voor CIO Platform Nederland is dit herkenbaar. Interoperabiliteit, toegang tot data, redelijke overstapmogelijkheden en beperking van lock-in zijn voorwaarden voor echte keuze. De DMA kan daarin markten helpen openen. Open standaarden in aanbestedingen en een bredere plicht tot compatibiliteit vragen aanvullende wetgeving en vooral consequent inkoopbeleid.
Aghion over concurrentie en industriepolitiek
Philippe Aghion, hoogleraar aan het Collège de France, trok het debat breder. AI kan volgens hem de productiviteitsgroei gedurende tien jaar jaarlijks met ongeveer 0,7 procentpunt verhogen, alleen al door automatisering van taken. Daar komt potentieel nog groei bij doordat AI ook de productie en combinatie van ideeën versnelt. Maar dat effect ontstaat niet vanzelf. “AI kan groei en werkgelegenheid opleveren, als de juiste instituties aanwezig zijn.”
Zijn waarschuwing betrof concentratie. De IT-revolutie bracht de Verenigde Staten vanaf het midden van de jaren negentig sterke productiviteitsgroei, maar een groot deel daarvan kwam terecht bij een kleine groep supersterbedrijven. Hun schaal stimuleerde aanvankelijk innovatie, maar ging later nieuwe toetreding ontmoedigen. In AI dreigt hetzelfde patroon, nu cloud, chips en rekenkracht al sterk geconcentreerd zijn.
Philippe Aghion pleitte daarom voor een slimme combinatie van mededingingsbeleid en industriepolitiek. Open source en datadeling zijn nodig, net als uitbreiding van de DMA-principes naar de AI-waardeketen en cloud. Regulering moet maatschappelijke risico’s begrenzen, zonder nieuwe toetreders buiten de markt te houden. Industriepolitiek mag op haar beurt geen beschermingsconstructie voor gevestigde bedrijven worden.
Zijn opvallendste voorstel was een Europese instelling naar het model van DARPA, gekoppeld aan hoogwaardige rekeninfrastructuur, als een soort CERN voor AI. Niet één kampioen krijgt dan subsidie, maar meerdere concurrerende teams werken aan een publieke missie. Hij ziet geen reden om te wachten op unanimiteit onder 27 lidstaten: een coalitie van bereidwillige landen kan beginnen met AI, defensie, biotechnologie of de energietransitie.
De Europese zwakte ligt volgens hem vooral in de stap van fundamenteel onderzoek naar toepassing en schaal. Daarvoor zijn een diepere interne markt, sterkere publieke inkoop, meer durfkapitaal en deelname van institutionele beleggers nodig. Ook de arbeidsmarkt hoort bij dat verhaal. AI vernietigt taken en banen en creëert eveneens nieuwe activiteiten. Het Deense model van flexicurity laat zien hoe arbeidsmobiliteit en bescherming kunnen samengaan.
Zijn analyse gaf het debat op de Summit een economisch kader. Beleid moet ruimte geven aan innovatieve ondernemingen om toe te treden, te groeien en gevestigde spelers uit te dagen. Digitale mkb-bedrijven zijn daarin de verspreidingslaag van AI: zij vertalen generieke technologie naar toepassingen in sectoren en werkprocessen.
Technologische soevereiniteit in de praktijk
Het eerste panel bracht Europese en nationale beleidsmakers, ondernemers en een Europarlementariër bijeen rond technologische soevereiniteit. Hun vertrekpunt was dat afhankelijkheden niet langer alleen een economisch vraagstuk zijn. Cloud, chips, satellietcommunicatie en AI raken ook staatsvermogen, veiligheid en democratische weerbaarheid.
De Europese Commissie werkt aan een pakket waarin de Chips Act 2, de Cloud and AI Development Act en beleid voor satellieten samenkomen. Samenwerking met vertrouwde partners blijft onderdeel van die koers, terwijl Europa eigen capaciteit en meer keuzemogelijkheden opbouwt. De term soevereiniteit kreeg daarmee een praktische betekenis: kunnen kiezen, overstappen en vitale functies voortzetten.
De panelleden waren het erover eens dat publieke inkoop de snelste hefboom kan zijn. Overheden besteden grote bedragen aan technologie, maar kiezen in de praktijk vaak voor bekende niet-Europese platformen. Europese voorkeur in kritieke digitale diensten, kleinere percelen en een venture-clientmodel kunnen de overheid tot eerste klant van nieuwe aanbieders maken. Dat levert niet alleen omzet op, maar ook referenties die verkoop in de private markt mogelijk maken.
Daarbij klonk een waarschuwing tegen “sovereignty washing”. Een dienst is niet soeverein omdat de data in Europa staan of omdat een Amerikaanse leverancier een Europese partner naar voren schuift. Eigendom, jurisdictie, zeggenschap, softwareketen en continuïteitsrechten bepalen of een afnemer werkelijk controle houdt. Een voorgestelde ultieme-soevereiniteitsclausule zou klanten rechten op code, processen en licenties geven zodra een leverancier door een overname of andere wijziging niet meer aan de voorwaarden voldoet.
De analyse van de groeiproblemen was scherp. Digitale mkb-bedrijven lopen vast op overlappende verplichtingen, geconcentreerde markten, bundeling en uitstapkosten, verschillen tussen 27 nationale regimes en een tekort aan groeikapitaal. Europa kan individuele leveranciers hebben die elk een deel van de keten beheersen, maar mist vaak het federatieve ecosysteem dat er één bruikbaar aanbod van maakt. Dat is ook een punt voor grote afnemers: optionaliteit ontstaat niet door een lijst alternatieven aan te leggen, maar door architectuur, standaarden, contracten en inkoop zo in te richten dat alternatieven inzetbaar worden.
Thomas Byrne: Europese bedrijven als maatstaf
Thomas Byrne, de Ierse minister van Staat voor Europese Zaken en Defensie, bracht het perspectief van de Raad in. Voor hem is soevereine technologie geen doel op zichzelf, maar een concurrentievraagstuk. Bedrijven moeten toegang hebben tot betrouwbare infrastructuur, data, connectiviteit, rekenkracht en veilige diensten, en vervolgens over de interne markt kunnen opschalen.
Hij verbond dit aan de Ierse EU-voorzitterschapsagenda: de One Europe, One Market Roadmap, CADA, de Digital Networks Act, de Cybersecurity Act en vereenvoudiging van regelgeving. Vooral kleinere ondernemingen voelen de kosten van complexiteit. De Europese digitale agenda slaagt daarom pas wanneer innovatie niet bij grote technologiebedrijven en koplopers blijft steken.
Byrne wees ook op de Dublin Declaration over betrouwbare, veilige en soevereine AI, ondertekend door alle lidstaten. De volgende Europese meerjarenbegroting moet de ambities ondersteunen. In het Ierse compromisvoorstel stijgt het bedrag voor Horizon Europe met ongeveer 60 procent en dat voor digitale programma’s met circa 285 procent ten opzichte van de huidige begroting.
Maar zijn toets was bewust concreet: “Het succes wordt niet alleen gemeten aan wetgeving of investeringsbedragen.” Het gaat erom of een kleine fabrikant in Cork, een cybersecuritybedrijf in Dublin, een softwareonderneming in Berlijn of een familiebedrijf in Milaan productiever en concurrerender wordt. Daarmee schoof hij het debat van geopolitieke taal naar de dagelijkse werkelijkheid van ondernemingen.
Adoptie van Europese technologie
Het tweede panel bestond uit vertegenwoordigers van een Europese technologieaanbieder, de Commissie, een opleidingsorganisatie, het Europees Parlement, onderzoek en digitale transformatie. Zij onderzochten waarom Europese technologie, ondanks politieke aandacht, nog beperkt wordt ingezet in het bedrijfsleven.
De cijfers geven een gemengd beeld. Een enquête van de Europese Investeringsbank plaatste het gebruik van generatieve AI door Europese bedrijven op 37 procent, tegenover 36 procent in de Verenigde Staten. Andere cijfers laten zien dat ongeveer 80 procent van de Europese bedrijven nog geen AI gebruikt en dat veel cloudgebruik beperkt blijft tot e-mail, bestanden en samenwerking. Voor de marktontwikkeling zijn daarom ook de diepgang van het gebruik en de herkomst van de technologie relevant.
Proton beschreef migratie als een bestuurlijk probleem met een technische component. De overstap van honderden mailboxen is uitvoerbaar zodra het bestuur heeft besloten. De weerstand zit in gewoonten, risicoperceptie en carrièreprikkels: kiezen voor de gevestigde Amerikaanse leverancier voelt veilig, terwijl een Europees alternatief extra uitleg vraagt. Een realistische route duurt zes, twaalf of achttien maanden en begint bij gevoelige data en werkbelastingen.
Ook bij AI-vaardigheden moet de businesswaarde leidend zijn. Kleine bedrijven haken af als programma’s veel tijd kosten en geen snel perspectief bieden op omzet, lagere kosten, minder risico of tijdwinst. Scholing werkt beter wanneer deelnemers met een concreet probleem binnenkomen en met een toepasbare oplossing vertrekken. Europese Digital Innovation Hubs kunnen daarbij leveranciersneutraal ondersteunen, maar ook zij moeten Europese alternatieven beter zichtbaar maken.
Publieke voorkeur en vouchers kwamen terug als instrumenten om de eerste stap te verlagen. Denk aan ondersteuning van migratiekosten, AI-vouchers voor Europese oplossingen en begeleiding bij integratie in bedrijfsprocessen. De opbrengst is groter wanneer AI de kernoperatie verbetert, bijvoorbeeld de inrichting van een fabriek, dan wanneer de toepassing beperkt blijft tot het schrijven van e-mails.
Tegelijk was er realisme over koopgedrag. Soevereiniteit als abstract begrip verkoopt nauwelijks. Klanten kiezen op functionaliteit, betrouwbaarheid, continuïteit, vertrouwelijkheid en beheersing van data. Juist door die voordelen concreet te maken, kunnen Europese aanbieders winnen. Dat sluit aan op de lijn van CIO Platform Nederland: strategische autonomie krijgt pas betekenis wanneer zij wordt vertaald naar bedrijfsrisico, keuzevrijheid en aantoonbare waarde.
Andrius Kubilius: inkoop bepaalt digitale defensie
Eurocommissaris Andrius Kubilius paste dezelfde marktdynamiek toe op defensie. Zijn stelling was eenvoudig: financiering van innovatieve defensietechnologie moet gepaard gaan met ander inkoopgedrag van overheden en krijgsmachten. “De meest effectieve steun voor een mkb-bedrijf is een overheidscontract.”
Oekraïne is voor hem de praktijkles. Aan het begin van de grootschalige invasie bestond nauwelijks gevestigde militaire vraag naar drones. Start-ups moesten eerst bewijzen dat de technologie werkte. Toen duidelijk werd dat drones meer dan 80 procent van de gronddoelen konden raken, veranderde de vraag. Europa moet daarom niet alleen leren drones en raketten te produceren, maar een ecosysteem bouwen waarin innovatie snel wordt getest, besteld en opgeschaald.
De huidige markt is geconcentreerd rond grote hoofdaannemers en inkoopsystemen voor omvangrijke platformen. In verschillende grote Europese landen zouden de tien grootste leveranciers 67 tot 90 procent van de militaire inkoopwaarde ontvangen. Dat geeft specialistische digitale bedrijven weinig toegang. Bovendien kunnen zij niet voor 27 afzonderlijke inkoop-, certificerings- en testregimes producten aanpassen.
Andrius Kubilius wil daarom hervorming van de defensieaanbestedingen en een geïntegreerdere Europese markt. Naast geavanceerde maatwerksystemen zijn “good enough”-oplossingen nodig die goedkoop, schaalbaar en snel vervangbaar zijn. Het slagveld ontwikkelt zich te snel voor klassieke cycli: dronesoftware kan in Oekraïne na twee maanden al achterhaald zijn doordat de tegenstander een tegenmaatregel heeft ontwikkeld.
Dat verandert ook het idee van paraatheid. Grote voorraden afgewerkte digitale systemen verouderen snel. Langlopende contracten moeten bedrijven betalen om productiecapaciteit, onderdelen en geschoolde mensen gereed te houden, zodat bij een crisis onmiddellijk kan worden opgeschaald. Kubilius noemde dat het permanent warm houden van de productiefaciliteit.
Cloud kwam daarbij naar voren als defensiecapaciteit. Wapensystemen zijn voor inzet, updates en onderhoud afhankelijk van digitale infrastructuur. Buitenlandse afhankelijkheid kan dus een strategische kwetsbaarheid worden. Een pan-Europese defensiecloud en gedeelde digitale diensten zouden volgens Kubilius kunnen vallen onder nieuwe Europese projecten van gemeenschappelijk belang. Het is een direct verband tussen de discussies over cloudsoevereiniteit en de harde eisen van veiligheid en continuïteit.
Europese technologie naar de markt
Het derde panel bracht Commissie, nationale overheid, technologiebedrijven, onderzoek en uitvoeringsorganisaties samen rond markttoegang voor Europese aanbieders. De discussie concentreerde zich op CADA, publieke inkoop, evaluatie van AI en het praktische proces van overstappen.
De voorgestelde cloudsoevereiniteitsniveaus moeten risico’s proportioneel adresseren. De zwaarste eisen gelden alleen voor gevoelige toepassingen in onder meer defensie, zorg, veiligheid en kritieke infrastructuur. Voor een groot deel van de aanbestedingen kan zelfverklaring volstaan; vanaf hogere niveaus is een audit nodig. Het voordeel voor leveranciers is dat één beoordeling vervolgens toegang tot de Europese markt moet geven, in plaats van 27 nationale trajecten.
Maar certificering alleen creëert geen sector. Daarvoor zijn klanten en contracten nodig. Een softwarebedrijf met een waardering rond één miljard euro heeft grofweg 80 tot 100 miljoen euro jaaromzet nodig. Kapitaal kan de aanloop financieren, maar inkoop bouwt de onderneming. De Europese Commissie liet met een eigen aanbesteding voor soevereine cloud zien dat Europese aanbieders aan kwaliteitseisen konden voldoen en goedkoper konden uitvallen dan hyperscale-alternatieven. Zo’n contract vergroot vervolgens hun zichtbaarheid bij andere publieke en private afnemers.
Een tweede praktische lijn was evaluatie van AI. Organisaties die modellen op hun eigen taken kunnen testen, zijn minder afhankelijk van de eerste leverancier die zij kiezen. Zij kunnen vandaag een voldoende goed model gebruiken en later wisselen wanneer een betere optie verschijnt. Evaluatie wordt daarmee een laag in de Europese technologiestack: ook als niet ieder basismodel Europees is, kan Europa toetsen of systemen passen bij zijn toepassingen, waarden en risico’s.
De ervaring van NOI Techpark liet zien hoe taai de uitvoering is. Het park wil eind 2027 digitaal soeverein zijn en begon in 2026 met selectie van technologie en voorbereiding van infrastructuur en datamanagement. Identiteitsbeheer bleek het logische startpunt, omdat andere toepassingen daarop leunen. De echte test volgt bij de gebruikers: training, gewenning en zichtbaar nut bepalen of de verandering landt.
Het panel onderstreepte daarmee een belangrijk onderscheid. Er zijn Europese componenten, maar nog niet altijd geïntegreerde, eenvoudig koopbare oplossingen. Federatie moet meer zijn dan technische interoperabiliteit. Leveranciers moeten ook commercieel samenwerken, gezamenlijke dienstverlening organiseren en langjarige continuïteit bieden. Afnemers moeten op hun beurt accepteren dat minder afhankelijkheid een transitieprogramma is, geen eenmalige productkeuze.
Vraag als industriepolitiek
De Summit leverde geen nieuw gebrek aan plannen op. De meeste bouwstenen liggen er al: DMA-handhaving, CADA, Europese AI-infrastructuur, Digital Innovation Hubs, defensiefondsen, innovatieprogramma’s en voorstellen voor een diepere interne markt. Het probleem is de verbinding tussen die instrumenten en daadwerkelijk koopgedrag.
Drie voorwaarden keren steeds terug. Ten eerste moet publieke inkoop de markt openen door innovatieve bedrijven vroeg opdrachten en referenties te geven. Ten tweede moeten overstappen en combineren technisch en contractueel haalbaar worden, met open standaarden, dataportabiliteit, interoperabiliteit en redelijke exitvoorwaarden. Ten derde hebben groeiende bedrijven kapitaal en een Europese afzetmarkt nodig die voorkomen dat zij bij de eerste serieuze schaalstap worden verkocht of vertrekken.
Dat is ook de relevantie voor CIO’s en andere grote afnemers. Europese digitale autonomie ontstaat mede in architectuurkeuzes, aanbestedingen, contracten en de bereidheid om alternatieven serieus te testen. Organisaties kunnen beginnen met het meten van afhankelijkheden, het prioriteren van kritieke functies en het zo inrichten van hun technologiestack dat keuze praktisch uitvoerbaar wordt.
Na een dag discussiëren bleef daarom één zin hangen, ook al kwam zij in verschillende varianten terug: Europa heeft niet alleen technologie nodig, maar klanten. Zonder vraag blijven soevereiniteit, innovatie en concurrentie beleidsdoelen. Met gerichte vraag kunnen ze uitgroeien tot een markt.
Deel dit bericht